Llwybr Alfred Russel Wallace

Alfred Russel Wallace

Alfred Russel Wallace

Llwybr Alfred Russel Wallace
Math o ffeil Dogfen Maint ffeil
pdf Alfred Russel Wallace Trail
1.17 MB

Natural History Museum

 

1. Fferm Bryn-coch - Sain

Bryncoch Farm Private Property Keep to right of way

Ar ôl i Wallace gyrraedd Castell-nedd ym 1841, aeth ef a'i frawd William i fyw yn Fferm Bryn-coch gyda ffermwr, David Rees, a oedd yn stiward i Ystâd Dyffryn. O yma, tirfesurodd y brodyr Blwyf Llangatwg o waelod Cwm Nedd i Bontneddfechan ar y brig.

Byddai eu cyfnod yn Fferm Bryn-coch Farm wedi bod yn gyfforddus gyda bwyd ffres megis wyau, llaeth, hufen a chaws ar gael bob dydd. Daeth Wallace yn hoff iawn o gaws Fferm Bryn-coch a oedd yn cael ei wneud o gyfuniad o laeth dafad a buwch.

Fodd bynnag, byddai wedi bod yn anodd iawn i Wallace fyw yn yr ardal hon oherwydd, ar y pryd, Cymraeg yn unig roedd y rhan fwyaf o'r gymuned leol yn ei siarad.

 Roedd yr iaith yn rhwystr i Wallace yn enwedig wrth gasglu arian ar gyfer cyfrifon dyledus ei frawd yn ystod ei ail gyfnod yng Nghastell-nedd.

 

2. Afon Clydach - Sain

Clydach River Copyright Neath Port Talbot CBC

Roedd Wallace bron â boddi pan oedd yn ifanc, ac roedd ofn dŵr arno ond roedd dŵr crisialaidd afon Clydach, a oedd yn llifo o dan Fferm Bryn-coch, yn ormod o demtasiwn i Wallace a dyna lle dysgodd ei hun i nofio.

 

3. Y Creunant - Sain

Wrth dirfesur Plwyf Llangatog, teithiodd Wallace a'i frawd ar droed trwy Gwm Dulais i'r ffin sirol ym Mhontneddfechan.

Roedd Cwm Dulais heb ei ddatblygu gan ddiwydiant ar yr adeg hon ac roedd y gymuned yn cynnwys ffermydd, bragdai, melinau, pyllau glo bach a gwaith haearn.

Cefn Coed Colliery Museum Crynant

Arhosai Wallace mewn nifer o letyau yng Nghwm Dulais, gan gynnwys yr hyn mae'n ei ddisgrifio fel siop gwrw fach ym mhentrefan y Creunant.

Credir mai'r dafarn dan sylw oedd hen dafarn y Red Lion. Yno mae Wallace yn dweud bod y dafarnwraig yn bragu ei chwrw ei hun mewn ffordd gyntefig iawn, gan ddefnyddio pot mawr yn y golchdy.

 

4. Gwaith Haearn Mynachlog Nedd - Sain

Ar ôl blwyddyn yn Fferm Bryn-coch, symudodd Wallace a'i frawd ar draws afon Clydach yn nes at Gastell-nedd i letya gyda syrfëwr arall o'r enw Samuel Osgood.

Roedd Samuel Osgood wedi llunio map 1830 o ystâd Mynachlog Nedd ac yna ym 1832 fap ar ardal ehangach Castell-nedd. Bu hefyd yn gweithio i Joseph Tregelles Price, Rheolwr Gwaith Haearn Mynachlog Nedd.

Neath Abbey Iron Works

Byddai tramffyrdd yn mynd heibio i annedd Wallace i Waith Haearn Mynachlog Nedd, lle daeth brawd iau Wallace, John, o hyd i waith ychydig o flynyddoedd yn nes ymlaen.

Roedd y bwthyn y symudodd Wallace a'i frawd iddo'n sylfaenol a dweud y lleiaf ac, er siom iddynt, roedd yn llawn llau gwely. Cafodd hyn ei ddatrys yn fuan gan frawd Wallace, William, a aeth ati i waredu’r llau gebyst hyn o'r tŷ.

Neath Abbey Iron Works Copyright Neath Port Talbot Libraries

Roedd Wallace a'i frawd yn lletya gyda Samuel Osgood tan 1843. Gan ei fod yn methu dod o hyd i ddigon o waith, gadawodd Wallace Gastell-nedd i ddod o hyd i waith yn Llundain cyn cael swydd addysgu yng Nghaerlŷr. Yng Nghaerlŷr, cwrddodd Wallace â Henry Walter Bates, cyd-naturiolwr amatur, a fyddai'n dod yn ffrind mawr, yn gydweithiwr ac yn ddylanwad ar ddiddordeb gwyddonol Wallace.

 

5. Llety ar Stryd Newydd

New Street neath Copyright neath library services

Bu farw brawd Wallace, William, yn sydyn ym 1845, gan orfodi Wallace i ddychwelyd i Gastell-nedd i derfynu materion busnes William. Parhaodd Wallace â'r busnes tirfesur ac aeth i fyw gyda ffotograffydd o'r enw Thomas Sims ar Stryd Newydd.

Yn y pen draw, daeth Thomas Sims yn frawd yng nghyfraith Wallace, gan briodi ei chwaer iau, Frances, ym 1849.

 

6. Rheilffordd Cwm Nedd a Rhaeadr Melin-cwrt - Sain

Melin Court Waterfall Copyright Neath Port Talbot CBC

Yn ystod y cyfnod sy'n adnabyddus fel 'gorawydd y rheilffyrdd', bu Wallace yn gweithio i beiriannydd sifil yn Abertawe i dirfesur Cwm Nedd ar gyfer rheilffordd arfaethedig. Roedd y swydd hon yn talu'n dda iawn - dwy gini'r dydd ynghyd â threuliau. Treuliodd Wallace yr haf a'r hydref yn gweithio ar y rheilffordd a fyddai'n cludo glo o'r pyllau glo cyn belled â Merthyr Tudful i'r prif borthladd yn Ne Cymru, yn Abertawe.

Ysgrifennodd Wallace am ei waith ar y rheilffordd, gan ddeud,

‘Mwynheais mas draw. Aeth â fi lan ochr dde-ddwyrain y cwm...ar hyd lonydd a llwybrau hyfryd, trwy goedwigoedd a ger nentydd a lan un o'r glynnoedd bach gwylltaf a harddaf dwi erioed wedi fforio. Yma, roedd yn rhaid i ni ddringo dros greigiau enfawr, cymaint â thai, esgyn rhaeadrau, a chymryd lefelau croes lan glannau a dibynnau serth a'r cyfan mewn coedwig drwchus.'

Pan oedd y gwaith yn gyflawn, aeth Wallace a'r lleill a oedd wedi bod yn gweithio ar Reilffordd Cwm Nedd â'u cynlluniau i Lundain i'w cyflwyno i'r senedd. Cymeradwywyd cynllun Rheilffordd Cwm Nedd gan y senedd ym 1847.

 

7. Bwthyn Llantwit

Llantwit Cottage Copyright JD Williams University of Sussex

Ym 1846, perswadiodd Wallace ei frawd, John, i symud o Lundain i ddod o hyd i waith iddo yng Nghastell-nedd. Roedd eu mam a'u chwaer, Frances, hefyd am ymuno â nhw, felly rhentodd Wallace fwthyn yng Nghastell-nedd nesaf at Eglwys Illtud Sant lai na milltir o'r dref.

Wallace with his mother and Sister

Yma ym Mwthyn Llantwit arhosodd Wallace nes iddo gychwyn ar ei daith i'r Amason gyda Henry Bates ym 1848. Nododd Wallace fod gan y bwthyn, ‘ardd fach neis ac iard…yn mynd i lawr i Gamlas Nedd, yn syth y tu ôl iddi roedd Afon Nedd, â golygfa bert ar draws y cwm i Langatwg a'r Mynydd Drumau hyfryd.'

 

8. Camlesi Nedd a Thennant - Sain

Neath and Tennant Canals Copyright Neath Port Talbot CBC

Pan oedd yn byw ym Mwthyn Llantwit, daeth brawd Wallace, John, yn benderfynol i adeiladu cwch bach iddynt gael mynediad i Abertawe trwy Gamlesi Nedd a Thennant.

Saer coed oedd John wrth ei grefft ac adeiladodd gwch ysgafn bach, digon ysgafn i'w gludo a digon o le i ddau neu dri pherson. Un diwrnod, perswadiodd Wallace a'i frawd eu mam i deithio i Abertawe gyda nhw ar y cwch. Roedd traed un ohonynt yn wlyb erbyn y diwedd. Gwrandewch ar y stori sain sydd ar gael i glywed traed pwy oedd yn wlyb.

 

9. Neuadd y Dref Castell-nedd - Sain

Yn ystod ei ddau gyfnod yng Nghastell-nedd, roedd Wallace yn addysgu darlithoedd yn Neuadd y Dref a Sefydliad y Mecanyddion ar nos Wener. Roedd Wallace yn addysgu daeareg, daearyddiaeth, seryddiaeth a gwyddoniaeth.

I ddechrau, roedd Wallace yn amharod i ddarlithio, ond gyda rhywfaint o berswâd gan Mr William Jevons, a oedd yn berchen ar Waith Haearn Fenallt Cwmgwarch, ildiodd a dechreuodd addysgu sylfeini gwyddoniaeth, gan gynnwys ffiseg. Mae Neuadd y Dref yn adeilad rhestredig gradd dau ar yr un stryd â Sefydliad y Mecanyddion ac mae'r ddau adeilad yn cael eu defnyddio o hyd.

 

10. Gwaith Haearn Cwmgwrach

Roedd Mr Jevons yn ddiwydiannwr lleol a chydsefydlodd Sefydliad y Mecanyddion yng Nghastell-nedd. Yn lleol, roedd yn adnabyddus fel ‘dyn Castell-nedd’ ac roedd ganddo lyfrgell breifat o lyfrau y byddai Wallace yn eu benthyg ambell waith. O ganlyniad i'r cyfarfodydd hyn, perswadiwyd Wallace i ddarlithio yn Sefydliad y Mecanyddion.

Agorodd Gwaith Haearn Cwmgwrach ym 1839 i doddi haearn â glo carreg. Fodd bynnag, erbyn 1854 roedd y ffwrneisiau wedi cau. Heddiw, gallwch weld olion o nodweddion gwaith haearn, sy'n cynnwys y peiriant tŷ chwythu, rhan o'r tŷ bwrw, sylfaen y das a waliau'r ffwrnais. Mae adeilad y swyddfa bellach yn ffermdy preswyl. O ben y gwaith haearn mae golygfeydd panoramig yn edrych dros Lyn-nedd a'r cwm o'i gwmpas.

 

11. Sefydliad y Mecanyddion - Sain

Mechanic's Institute

Sefydlwyd Sefydliad y Mecanyddion yng Nghastell-nedd ym 1843 i roi addysg mewn pynciau sylfaenol a thechnegol i weithwyr. Dechreuodd Sefydliad y Mecanyddion gyda llyfrgell ac adnoddau amrywiol megis mapiau a globau ac roedd y dosbarthiadau'n cael eu cynnal yn Neuadd y Dref. Fodd bynnag, oherwydd ei boblogrwydd, daeth y sefydliad gwreiddiol yn rhy fach ac roedd angen adeilad newydd.

Cydsefydlodd Mr William Jevons o Waith Haearn Cwmgwrach Sefydliad y Mecanyddion ac roedd yn brif ysgogwr wrth greu adeilad pwrpasol ar gyfer Sefydliad y Mecanyddion. Gofynnodd Sefydliad y Mecanyddion i Wallace ddylunio adeilad newydd a derbyniwyd ei gynlluniau. Roedd yr adeilad yn cynnwys llyfrgell, ystafell ddarllen ac ystafell ddosbarth. Cafodd ei gwblhau'n fuan am £550 a'i agor ar Faes yr Eglwys ym 1847 lle mae ar agor heddiw ac mae nifer o bobl yn mynd iddo o hyd.

 

12. Twyni Crymlyn - Sain

Crymlyn Burrows Pant Y Sais Fen Copyright Neath Port Talbot CBC

Treuliai Wallace oriau'n archwilio Twyni Crymlyn, sy'n safle o bwys gwyddonol arbennig. Wrth fforio yn y twyni am chwilod a rhywogaethau gwahanol o fflora a ffawna, darganfu'r Chwilen Deigr. Yn ogystal â hyn, trawodd ef a'i frawd, John, ar neidr ddu anghyffredin a oedd yn wenwynig, er nad oedden nhw'n gwybod hynny.

Phylan Dune Tiger Beetle

Mae Twyni Crymlyn yn cynnwys enghreifftiau gwych o drawsnewid cynefin rhwng twyn tywod a chynefinoedd morfa heli. Mae'r cynefinoedd hyn yn bwysig i amrywiaeth o chwilod a phlanhigion sy'n dibynnu ar y cynefin er mwyn goroesi. Mae Chwilen Deigr y Twyni a Chwilen y Traethlin yn ddwy chwilen arbennig o brin a gyfyngir i safleoedd twyni tywod ac mae'r ddwy i'w gweld yn Nhwyni Crymlyn.

13. Rhaeadrau Pontneddfechan - Sain

Sgwd Gwladus Waterfall Copyright Neath Port Talbot CBC

Aeth Wallace i ymweld â Phontneddfechan gan ddangos yr amrywiaeth o sgydau yn yr ardal i'w frawd, John. Yr enw cyffredin ar yr ardal bellach yw 'Gwlad y Sgydau'.

 Unwaith, cymharodd Wallace Sgwd Gwladys ag un o ryfeddodau naturiol y byd, rhaeadrau Niagra, er bod Sgwd Gwladys yn llawer llai wrth gwrs.

Sgwd Ddwli Uchaf Waterfall Copyright Neath Port Talbot CBC

Cyfeiriau Wallace at harddwch Cwm Nedd sawl gwaith, mae'n sôn iddo gael un o'i brofiadau mwyaf cofiadwy yn yr ardal wrth ymweld â Phontneddfechan i gysgu mewn ogof dros nos gyda'i frawd wrth baratoi i deithio ar draws yr Amason.

 

14. Mynydd Drumau - Sain

Wrth aros yn Fferm Bryn-coch y dechreuodd diddordeb Wallace gyda natur a dosbarthu planhigion. Wrth weld nad oedd digon o waith i'r ddau frawd, roedd llawer o amser sbâr gan Wallace, felly dechreuodd fforio'r bywyd gwyllt lleol, gan dreulio oriau'n cerdded ar draws cefn gwlad, gan gynnwys Mynydd Drumau.

Drymmau Mountain Copyright to Biodiversity Unit Neath Port Talbot CBC

Ar ôl prynu llyfr swllt, a gyhoeddwyd gan ‘Society for the Diffusion of Useful Knowledge’, ar adnabod planhigion a blodau gwyllt, dechreuodd gatalogio a darlunio sbesimenau y deuai o hyd iddynt yn lleol. Barn brawd Wallace, William, oedd mai difyrrwch di-fudd oedd hyn, ond dechreuodd hyn hyfforddiant answyddogol Wallace fel naturiolwr maes ifanc.

Ysgrifennodd Wallace yn ei fywgraffiad My Life,

‘yr hyn a oedd yn fy nghadw'n brysur yn bennaf ac a ddaeth yn fwyfwy'n gysur ac yn bleser fy nghrwydro unig ar y gweunydd a'r mynyddoedd oedd fy nghyflwyno am y tro cyntaf i amrywiaeth, harddwch a dirgelwch natur sydd i'w gweld yn y deyrnas lysiau’.

 

15. Eglwys Llangatwg

Daeth Wallace i Gastell-nedd i helpu ei frawd i dirfesur Llangatwg. Cwblhaodd Wallace a'i frawd y gwaith tirfesur o fewn chwe mis a lluniai fapiau o ardal Llangatwg a Chastell-nedd. Mae Eglwys Llangatwg ym mhentref Llangatwg ychydig y tu allan i ganol tref Castell-nedd.

 

16. Eglwys Illtud Sant

St Illtyds Church Copyright Neath Port Talbot

Mae hen Eglwys Gymreig Llan Illtud, hefyd o'r enw Eglwys Llantwit neu Eglwys Illtud Sant, ar lan chwith afon Nedd. Adeiladwyd yr eglwys wreiddiol gan Illtud Sant, Sant Cymreig cynnar a chyn-farchog a oedd yn un o athrawon y Seintiau Celtaidd mewn oes gyn-Normanaidd. Yn nes ymlaen, ailadeiladwyd yr eglwys, a adeiladwyd yn wreiddiol o bren, â charreg yn ystod y cyfnod Normanaidd.

Llantwit Church Copyright JD Williams University of Sussex

Tirfesurodd Wallace feili Eglwys Llantwit fel un o'i weithiau cyntaf wrth fyw yng Nghastell-nedd.